Margar sögur tengdar álfum og huldufólki og samskiptum þeirra við mannfólk eru til úr Borgarfirði eystri.
Meðal álfabyggða í Borgarfirði og nágrenni má nefna Álfaborg, þar sem álfadrottning Íslands er sögð búa, Lobbuhraun, Hvolshóll, Dyrfjöll, Sólarfjall og Blábjörg, þar sem álfabiskupinn býr.
Álfakirkjan í hreppnum er Kirkjusteinn í Kækjudal en þar er einnig Kollur sem tengist líka álfatrú.
Fleiri borgfirskar verur koma fyrir í þjóðsögum svo sem skessan Gellivör í Staðarfjalli, Gletta í Glettingi, Gríður í Gríðarnesi og óvætturinn Naddi í Njarðvíkurskriðum.
Þá kannast margir við söguna Móðir mín í kví kví, en hún er frá Loðmundarfirði.
Nokkrar sögur fylgja hér með en nánar má um þetta lesa m.a. í þjóðsögum Jóns Árnasonar og Sigfúsar Sigfússonar.

Álfahirðin - lífvörður, hirðmær, drottning, konungur, hirðmær og fánaberi

Eftirfarandi sögur getur þú lesið hér á síðunni:

1.    Kirkjusteinn
2.    Sagan af álfunum í Dimmadal
3.    Dvergurinn í Stórasteini
4.    Borghildur álfkona
5.    Naddasaga
6.    Stúlka giftist í Álfaborgina
7.    Álfkonan í Fagrahól
8.    Sagan af Gellivör „mömmu“
9.    Snotra álfkona
10.  „Kátt er hér“  -  Móðir mín í kví, kví.

Í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir svo:

1.  Kirkjusteinn
Kirkjusteinn er inn í Kækjudal, líkur húsi í laginu. Þar átti að hafa verið huldumannakirkja fyrrum.

  Til baka

    Í þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar er saga um tvær stúlkur, Ingibjörgu og Sigríði er bjuggu á Hvoli. Sigfús skráir söguna þannig:.

2.  Saga af álfunum í Dimmadal

Í fyrndinni bjuggu hjón ein á Hvoli í Borgarfirði eystra. Ekki er getið um nöfn þeirra en dóttur áttu þau unga, fríða og vinsæla sem Ingibjörg hét. Þótt hún væri hvers manns hugljúfi þá átti hún hart uppfóstur því foreldrar hennar voru svo nísk að þau tímdu af engu að sjá en ráku hana miskunnarlaust áfram við vinnu. Þegar Ingibjörg var fermd tóku foreldrar hennar til fósturs sveitarómaga. Það var dóttir fátækra hjóna í sveitinni og hét Sigríður. Hún var innan fermingar, fríð sýnum, góðleg og hafði svo mikið hár að hún gat hulið sig alla í því. Það var gult að lit og fór vel. Sigríður litla kunni reiprennandi allan kristindóm sinn þegar hún kom að Hvoli og áttu þau fósturforeldrar hennar að láta hana halda honum við sig. Þegar hún var komin að Hvoli létu hjónin hana smala ám sínum um sumarið kvelds og morguns en sveltu hana að mat og létu hana vera hálfnakta. Hefði hún vart þolað slíka harðýðgi ef Ingibjörg hefði eigi undir eins haldið í hönd með henni, gefið henni föt af sér og skotið að henni bita og spón í laumi. Ekki er annars getið en henni tækist þó vel smalamennskan. Á vetrin mátti Sigga hrekjast úti í hverju illviðri en fékk engan tíma til að halda við sig lærdómnum né hirða um sig að öðru leiti. Leið nú svo fram og var hún þarna þar til hún var fermd en þá hafði hún týnt miklu af lærdómi sínum og hafði fengið grænar geitur ofan á hársrætur. Kenndu margir í brjósti um hana.
    Sumarið eftir varð hún kyrr því þær Ingibjörg voru svo miklar vinkonur að þær gátu ekki skilið. Ingibjörg gekk á engjar en Sigríður smalaði ám og kúm. Þegar komið var fram undir haust og menn voru almennt hættir heyverkum gerði kuldaveður og lagði snjóa í fjöll ofan í miðjar hlíðar. Þá bar svo til einn dag að Sigríður kom seint heim með ærnar, var hún hrakin mjög og gekk á berum iljum en þá vantaði kýrnar og ráku hjónin hana með harðri hendi af stað að leita þeirra án þess að hún kæmi afsökun við eða fengi næringu eða nokkuð á fæturna. Labbaði hún svo af stað og gekk þar upp fyrir Hvolinn. Þar var þá Ingibjörg að raka slægju. Hún yrðir þegar á hana og segir: "Það er sárt að sjá hvað þú ert hart leikin Sigga mín en nú get ég ekkert hjálpað þér nema léð þér hrífuvettlingana mína." Réttir hún svo Sigríði vettlingana og segir hún skuli smeygja þeim upp á fæturna. Sigríður kveður hana og þakkar henni fyrir, heldur hún síðan upp á fjallið í hvolf það sem kallast Jökuldalur. Var þá veðrið kafaldshríð.
    Vestur úr Jökuldal, skvompu nokkurri, gengur þröng og djúp dalskora upp að Dyrfjöllum, klettum vörð á þrjár hliðar. Svo er dalurinn djúpur að þar sér sjaldan sól og heitir hann því Dimmidalur. Þangað heldur Sigríður að nautin hefðu runnið og gengur inn í dalinn en eigi hafðu hún gengið langt áður en svo dimmdi af veðri og nóttu að hún þorði hvergi að fara lengra enda var hún orðin örmagna af þreytu og hungri. Kemur hún þá að stórum steini; leggst hún þá niður og hyggur að bíða þar síns síðasta. Sígur nú að henni hálfgildings ómegin en jafnsnart hrekkur hún upp við það að gengið er hjá steininum. Lítur hún nú upp og sér að þar stendur yfir henni unglegur maður hraustlegur og fríður sínum. Maður þessi talar til hennar og segir: "Illa ertu stödd Sigga lita. Hvort viltu nú heldur deyja hérna undir steininum eða hætta á að koma með mér?" Sigríður varð svo hrædd að hún gat engu orði upp komið. Maðurinn tekur hana þá þegjandi á handlegg sér og gengur með hana nokkurn spöl í svo miklu myrkri að hún sá ekkert. Loksins heyrði hún að hann lauk upp dyrum og gekk eftir trjágólfi og síðan koma þau í herbergi fagurt. Þar situr ung stúlka við saum, góðmannleg og fríð sýnum. Maðurinn lætur Sigríði þar í gott rúm og segir við saumakonuna er hann nefndi Sigríði Huldufríði. „Ég kem nú hérna með aumingjann hana Siggu á Hvoli; hún hefði víst dáið úti í nótt hefði ég ekki borgið henni en ég gat ekki vitað að svo lagleg og góð stúlka dæi úti hérna fast hjá okkur. Taktu nú við henni og verkaðu höfuð hennar og gerðu að öllu leyti sem best við hana því hún á að verða konan mín." Stúlkan heitir því og gengur maðurinn burt. Þá kemur stúlkan með heitan og góðan mat og færir Sigríði og bjástrar að henni þar til hún hressist. Þá spyr Sigríður frá Hvoli til hvaða fólks hún sé komin. Stúlkan segir hana varði nú reyndar ekki um það því hún sé hjá góðu fólki en ef hana langi mjög mikið til þess að vita hvaða fólk það sé þá sé það huldufólkið í Dimmadal. Maðurinn sem hafi fært sér hana sé bróðir sinn og séu þau börn prestsins hérna og séu foreldrar þeirra bæði á lífi. Þegar Sigríður var orðin hress tók álfastúlkan til og rakaði henni koll. Síðan kom hún með smyrsl og smurði höfuðið. Þarf nú ekki að orðlengja það að hún er þarna fram undir jól. Var hún þá búin að fá aftur sitt fagra hár og sýndist þá hverri stúlku fríðari. Undi hún mjög vel hag sínum því álfastúlkan kenndi henni hannyrðir og var henni hverjum deginum öðrum betri. Huldumaðurinn bróðir stúlkunnar heimsótti þær við og við. Sagði systir hans Sigríði að hann héti Jón. Gast henni alltaf betur og betur að honum.
    Þegar kominn var aðfangadagur jóla segir Sigríður álfastúlka: "Nú verður messað hér um jólin, er kirkjan suður í Kækjudal. Skaltú fara með mér í kirkju og heyra hvernig prestur faðir minn er. Þú munt sitja í kvensætinu hjá mér en þess bið ég þig að kippa þér ekki upp við það þó hún móðir mín fussi við þér og gefi þér óhýrt auga því hún veit að Jón elskar þig en henni þykir það lágt fyrir son sinn að eiga rétta og slétta mennska stúlku umkomulausa en ef þú gerir sem ég segi þá vona ég að henni lítist vel á þig sem öðrum, enda ertú eiguleg stúlka. Mun hún þá segja þú skulir koma heim með sér og sýna sér hver hannyrðakona þú ert. Er þá um að gera að þér takist vel." Sigríður heitir að fara að hennar ráðum.
    Daginn eftir búa þær nöfnur sig allvel og fara til kirkjunnar. Var þar fjöldi fólks. Þar var sýslumaðurinn, hann bjó í Sólarfjalli (í Breiðuvík) og biskupinn úr Blábjörgum (sunnan Herjólfsvíkur) og sátu þeir sinn hvorum megin við altarið og Jón hjá þeim þegar þær nöfnurnar gengu inn og settust í kvensætið. Sigríði leist mjög vel á prestinn og þótti gott að heyra til hans. Hún sá að gömul kona sat í kvensætinu fyrir og þóttist vita að hún var prestskonan. Hún leit um öxl úthallt óhýru auga til Sigríðar frá Hvoli og segir: "Fu, fu, það er vond lykt af þér, ókindin þín." Sigríður lætur sem hún viti það ekki en smám saman lítur gamla konan til hennar um messuna og fussar í áttina.
    Eftir messu ryðst fólkið úr kirkjunni en gamla konan tekur í hönd Sigríðar og segir ofur vingjarnlega: "Komdu með mér góða mín, það er engin vond lykt af þér en ég ætla nú að reyna hvort þú ert svo mikil hannyrðakona sem hún Sigga mín segir. Skaltu sauma mér klæðnað til nýársins en ef mér líkar hann ekki færðu ekki að eiga hann son minn."
    Sigríður þegir og gengur með prestskonu þar til þær koma í mjög skrautlegt herbergi. Setur hún Sigríði þar við sauma og að litlum tíma liðnum er hún búin með föt kerlingar. Hún skoðar þau og segist þar ekkert hafa út á að setja og skulu hún nú sauma sjálfri sér fatnað og Jóni og ef hann verði eins vel ger skuli hann verða brúðkaupsklæði þeirra.
    Sigríður byrjar nú að sauma og lauk við fötin á gamlárskveld. Þóttu kerlingu þau enn betur ger og sagði hún ætti skilið að fá hann son sinn og mætti hún nú fara heim til sín. Hélt hún svo heim til nöfnu sinnar; var Jón þar fyrir og fögnuðu þau henni vel og spurðu hversu gengi. Hún lét vel yfir því. "Hefirðu nú ekki gaman af að hitta fósturforeldra þína," segir Jón. "Nei," segir hún "en gaman hefði ég af að finna Ingibjörgu". "Jæja, þá skulum við fara," segir Jón. Tók hann þeim þá tvo hesta og lagði á þá reiðfæri og riðu þau svo ofan undir Hvolinn. "Nú fer ég ekki lengra," sagði Jón "en þú skalt hitta mig hér að þrem nóttum liðnum og hafðu þá með þér vinkonu þína því ekki er því að leyna að sýslumannssyninum hérna hinum megin dalsins líst svo vel á hana að hann brennur af ást til hennar en vænni mann fær hún aldrei því hann er besti maður". Sigríður heitir þessu og skilja þau síðan. Fer hún nú heim og bregður hjónunum heldur en ekki í brún að sjá hana lifandi eftir meira en misseri. Spyrja þau hvar hún hafi verið allan tímann. "Hjá góðu fólki sem þið sjáið," sagði hún. Með þeim Ingibjörgu varð mesti fagnaðarfundur og sagði Sigríður henni allt um sinn hag og bónorðið. Ingibjörg sagðist því fúslega taka fyrst hún fengi að vera nærri henni en áður yrði hún að fá leyfi foreldra sinna. Sagði Ingibjörg þeim nú þetta ráðslag en af því þau sáu hversu Sigríði hafði reitt af og sýslumannsson var í boði þá játuðu þau því og fóru þær stöllur af stað. Þegar þær komu upp fyrir Hvolinn var Jón þar með þrjá hesta og fagnaði þeim. Riðu þau svo öll heim í Dimmadal. Var sýslumannsson þar fyrir og hétu þau hvort öðru eiginorði. Síðan var ákveðinn brúðkaupsdagur og öllum heldri álfum boðið. Ingibjörg bauð foreldrum sínum. Þegar þau komi til hjónavígslunnar settust þau í kórbekk. Þá leit prestskonan til þeirra og sagði: "Fu, fu, og eru þið, óhræsin, hérna?" Eftir messu urðu Hvolshjónin sein úr kirkjunni. Gengur þá prestskona til þeirra fussandi og sveiandi og segir: "Þið ætlið að njóta góðs af veislunni en það skal ekki verða. Farið heim að Hvoli og étiði bæði ætt og óætt þar til þið drepist og hafið það fyrir fóstrið á henni tengdadóttur minni." Síðan hvarf kerling en hjónin sneyptust heim og urðu síðan óseðjandi gráðug og átu allt hvað tönn á festi uns þau urðu öreigar. Lifðu þau síðan mest á því er Ingibjörg skaut til þeirra. Reit hún þeim bréf og sagði þeim að vitja fangsins á vissan afvikin stað en ekki mátti hún finna þau. Fengu þau þannig mörg bréf frá dóttur sinni og í því seinasta sagðist hún orðin fjögurra barna móðir en Sigríður sagði hún ætti sex og yndu þær báðar mjög vel hag sínum.
Skráð á árunum 1890-1900 eftir sögn Ingibjargar Níelsdóttur á Setbergi og Guðrúnar Bjarnadóttur í Meðalnesi.

Til baka

3.  Dvergurinn í Stórasteini

Eftirfarandi er skráð af Sigfúsi Sigfússyni.     
Snemma á 18du öld er sagt að sá maður hafi búið í Hvannstóði í Borgarfirði austur sem Guðmundur hét. Einu sinni í kvöldrökkri snemma vetrar vantaði hann kindur nokkrar sem hann fann eigi. Gekk hann í baðstofu og svaf allt fólk rökkursvefni sem þá var siður. Hann settist á flet nærri innganginum og fór eigi af skóm því hann ætlaði út aftur eftir litla stund og vitja hvort kindurnar kæmu ekki sjálfar. Veður var kyrrt og tunglsljós bjart.
    Þegar bóndi hafði setið litla stund heyrir hann þrusk í göngunum og þar næst er baðstofuhurðinni lokið upp seinlega og hægt og stansað eins og verið sé að hlusta. Sér bóndi þá að þetta er maður og heldur ódjarflegur. Hann bregður upp silfurbjörtum hnífi og fer að leitast við að komast upp á pallinn. Bóndi stökk þá á fætur og í sama vetfangi snarast hinn fram um dyr. Bóndi hljóp á eftir út og greip um leið torfljá undan syllu í bæjardyrunum sem þar hafði verið síðan um haustið. Þegar bóndi kom út var maður þessi kominn suður í túnfitina og bar ótt á en miðaði þó lítið áfram því hann var mjög lágvaxinn og skrefstuttur en þó all-búkmikill og gildvaxinn eftir öðrum vexti. Bóndi hefir á rás eftir honum en hinn brýst hart undan. Var og berangur og hart undir fæti. Það þóttist Guðmundur sjá að hann gæti tekið hann hvenær sem hann vildi en hann vildi sjá inni hans og hafa sannar sögur af honum.
    Þeir hlaupa nú báðir suður yfir engjarnar og hefir sá lágvaxni sig allan við en bóndi gefur honum við fót en læst þó hlaupa svo hratt sem hann getur og veifar ljánum að hinum og eggjar hann að bíða ef hann þyrði. Hinn æpti aftur á móti sárlega.
    
    Stilltu þig, snarmenni,
    Snúðu aftur, hraustmenni,
    virtu þig, valmenni,
    vægðu mér, góðmenni,
    og láttu mig fara, láttu mig fara!

    Bóndi var á öðru máli og elti jarðbúann allt suður um svonefndan Króarmel, þaðan yfir Lambadalsá og Kollutungur. Og er þessi vegur sæmileg bæjarleið að lengd. Alltaf veifaði bóndi torfljánum að hinum og manaði hann en hann æpti sömu orð á móti.

    Stilltu þig, snarmenni,
    Snúðu aftur, hraustmenni,
    virtu þig, valmenni,
    vægðu mér, góðmenni,
    og láttu mig fara, láttu mig fara!

    Þetta gekk þangað til þeir komu sunnarlega í Kollutungur og þar að stórum steini nálægt vegi þeim sem liggur yfir svokölluð Kækjuskörð til Loðmundarfjarðar. Bóndi sér nú að opnar standa dyr á steininum og að hann muni heimili þess sem hann er að elta. hann snarast þá fram fyrir steinbúann og afkvíar hann. Þá segir steinbúi: "Láttu mig ná inni mínu, maður." Bóndi svarar: "Fyrst verður þú að segja mér hvað þú hafðir áformað að hafast að heima í Hvannstóði og hvert var erindi þitt?"
     "Ætlarðu þá að láta mig ná inni mínu ef ég segi þér það?" segir steinbúinn. "Já," svar bóndi. Þá mælti steinbúinn: "Þú hefir nú búið fimm ár í Hvannstóði og hefir mér einatt legið hugur á konu þinni en aldrei borið áræði til að ná henni fyrr en nú að ég ætlaði að drepa þig en nema hana heim til mín. En þess vinn ég þér nú dýran eið við allar vorar verur og vættir að hætta því áformi að vera þér til meins á nokkurn hátt." Þegar steinbúinn hafði þetta mælt veik bóndi sér frá steinsdyrunum en hinn hvarf inn um þær og lukust þær svo á eftir honum að bóndi sá þar engin dyramót á. Bóndi fór nú heim.
    Þetta skeði rétt fyrir hátíðar (á Þorláksmessu segja sumir). Eftir nýárið fékk Guðmundur bóndann í Brúnavík til þess að skipta á jörðum. Flutti Brúnavíkurbóndinn í Hvannstóð en Guðmundur í Brúnavík því hann þorði eigi að reiða sig á loforð steinbúans. Sonur Guðmundar hér Jón, hans son var Vilhjálmur er bjó í Hvannstóð og var kallaður Galdra-Vilhjálmur. Steinninn sem þessi huldumaður bjó í heitir Stóristeinn.

Til baka

4.  Borghildur álfkona

    Álfaborg heitir klettur mikill, líkur herborg, sem stendur á sléttum mýrum fyrir miðjum botni Borgarfjarðar eystri í Múlasýslu. Mun fjörðurinn draga nafn af borg þessari.
    Álfaborg var hún kölluð af því að það var alþýðu trú að þar væri höfuðból æðstu álfa og höfðingja huldufólks á Austurlandi, er var geysimargt. Því trúðu menn einnig að kirkja þessara borgarmanna og sveitunga þeirra væri í steini, mjög líkum húsi að lögun, fremst í þröngum dal sem liggur fram af Borgarfirði og Kækjudalur heitir. Er steinninn nefndur Kirkjusteinn og þóttust menn oft verða þess varir að huldufólk reið þangað.
    Jökulsá heitir næsti bær fyrir framan Álfaborgina, þeim megin Fjarðarár. Einu sinni bjó þar bóndi sem hélt vinnukonu þá sem Guðrún hét. Einhvern sunnudag um sumar fóru allir þaðan til kirkju að Desjarmýri nema vinnukonan; hún var ein heima. Húsmóðir hennar bað hana að skaka og hirða málnytu (afrakstur einna mjalta) þegar hún væri búin að smala og mjalta féð. Fór svo fólkið til kirkjunnar en stúlkan að smala. Mjólkaði hún svo ærnar og hleypti þeim ofan á eyrarnar fyrir neðan bæinn. Eftir það fór hún að matselda og þegar hún hafði lokið búverkum kom hún út á hlað og skyggndist þaðan um, bæði eftir ánum og öðru sem fyrir hana bar. Sér hún þá margt fólk ríða fram eftir götunum sem liggja neðan við túnið á Jökulsá. Þessir menn voru margir saman og riðu allir í litklæðum á fjörugum hestum og fallegum. Hún furðar sig á hve seint þetta fólk fari til kirkju. Allir fóru þeir framhjá bænum nema kona ein; hún reið upp túnið og heim á hlaðið. Þessi kona var göfug ásýndum og sælleg en hnigin á efra aldur. Hún heilsar stúlkunni og segir:
    "Gef mér skekna mjólk að drekka stúlka mín."
    Stúlkan hljóp inn, fyllti trékönnu með áfum og færði henni en konan tók við og teygaði. Þegar hún gaf upp spurði vinnukonan:
    " Hvað heitið þér?"
    En konan svaraði engu og fór aftur að drekka annan teyg. Spyr þá vinnukonan hana aftur sömu spurningar en konan svarar enn engu og fer að drekka. Þegar hún hafði drukkið úr könnunni og lagt lokið yfir sér stúlkan að hún fer inn í barm sinn og tekur þaðan fallegan léreftsklút, leggur ofan á könnulokið og fær henni um leið og hún þakkar henni fyrir. þá spyr stúlkan enn í þriðja sinn:
    "Hvað heitið þér?"
    "Borghildur heiti ég, forvitna mín" segir konan, sló hestinn svipuhögg og reið úr hlaðinu á eftir fólkinu og náði því.
    En vinnukonan horfði á eftir því og sá það seinast til þess að það reið inn hjá gráum steini utan til í svonefndum Kollutungum. Þar er leiðin inn til Kækjudals.
    Leið svo og beið þangað til fólkið kom heim um kvöldið frá kirkju. þá sagði vinnukonan frá því sem fyrir sig hafði borið um daginn og sýndi fólkinu klútinn sem henni var gefinn. Var hann svo fallegur að enginn þóttist slíkan séð hafa og er sagt hann hafi gengið milli höfðingskvenna á landinu. Reiðfólk það sem vinnukonan sá átti að hafa verið huldufólk úr Álfaborginni og ætlað til kirkju í Kirkjusteininn í Kækjudal.
    Úr þjóðsögum J.Á. Stytt og orðalagi örlítið breytt. Ó.Þ. Álfar og tröll.

Til baka

5.  Naddasaga
úr Þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar, IV, bls. 37-38.

    Unginn úr sögunni um Jón (yngra?) son Björns skafins í Njarðvík og óvættinn Nadda er í Þjóðsögum og ævintýrum tekin eftir sögn og handriti Jóns Sigurðssonar í Njarðvík. Er hún varkárlega sögð þar en ófullkomin mjög. Einkennilegt er það að aðrir sannsögulir menn segja sögu þá nokkuð öðruvísi sem nú skal greina.
    Jón átti heima eða bjó að Gilsárvöllum í Borgarfirði þegar lagðist að mestu af þjóðleiðin yfir Njarðvíkurskriður sem eru milli Víkurinnar og Borgarfjarðar og brattar mjög. Var það fyrir þá sök að óvættur einn tók sér bólfestu í gili einu í vestanverðum skriðunum svo ófært þótti einum um þær að fara er rökkva tók. Er sagt að þeim væri þá grandað. En væri fleiri bar minna á því. En jafnan heyrðist glamur og gnadd í grjótinu á nóttum og síðkvöldum. Kölluðu menn af því óvættinn Nadda.
    Svo bar til að Jón skrapp til Njarðvíkur frá Gilsárvöllum að hitta fólk sitt og fór hálsleiðina, slórði lengi og bjóst að fara heim skriðuleiðina. Menn báðu hann hætta sér eigi einn í skriðurnar undir nótt en hann skeytti því engu og fór af stað.
    Þegar hann kom í dýpsta gilið í vestanverðum skriðunum þar sem óvætturinn hafðist við og heitir síðan Naddagil (er Naddahellir þar ofar frá), þá kemur þar óvætturinn á móti honum og ræður þegar á hann. Er eftir honum haft síðar að hann væri í dýrslíki að ofan en maður að neðan. Sótti Naddi á það að færa hann niður að sjónum. Urðu nú ærið harðar, illvígar og langar sviptingar með þeim. Varð þó óvætturinn að þoka austur skriðurnar undan Jóni því sagt er að hann hafi haft járnstöng í hendi en var mesta heljarmenni sem þeir feðgar allir. Þegar kom á háan meljaðar litlu austar í skriðunum varð leikurinn svo harður að Jón sá tvísýnu á lífi sínu. Gerði hann þá það heit að ef hann sigraði þá skyldi hann reisa þar minnismark um guðs vernd á sér. Þá brá svo við að björtum ljósgeisla sló niður sem eldingu niður á milli þeirra Jóns. Við það ómætti Nadda. Hrökk hann þá niður úr götunni og dragnaði ofan gjögur í sjóinn. En Jón komst marinn og blár og blóðugur í Snotrunes, sagði tíðindin og kvað eigi mundi verða framar mein að Nadda. Síðan lét hann reisa kross þann á jaðrinum með Faðirvori á latínu* og þeirri áskorun að hver sem færi þar síðar um skyldi krjúpandi lesa þar Faðirvor. Þar á var líka vers. Hélst sá siður fram á miðja 19. öld.
    Jón lá rúmfastur viku eftir, aðrir segja mánuð og varð aldrei samur. Svo er að sjá sem Naddi hafi verið hafmaður af sama tagi og svo margir aðrir.   Enn minnir krossinn á Krossjaðri menn á atburð þennan. B.

"E.s. Guðnýjar Tómasdóttur Skr. 1917" Þjóðsögur Jóns Árnasonar. 1,134-135 og Grímu II, 346

* Þetta er rangt. Á krossinum standa latnesku orðin: EFFIGIEM CHRISTI QUI TRANSIS PRONUS HONORA ANNO MCCCVI. Það merkir: Þú sem leið átt hjá merki Krists, beygðu höfuð þitt í lotningu. Árið 1306.

Áletrunin hefur verið útlögð þannig í bundnu máli:

    Þú sem að fram hjá fer,
    fram fall í þessum reit
    og Kristí ímynd hér
    auðmjúkur lotning veit.

Til baka

6.  Stúlka giftist í Álfaborgina

    Sú trú er allforn að í svonefndri Álfaborg í Borgarfirði búi huldufólk.
Það varð einu sinni á jólahátíð að hjón ein er bjuggu að Jökulsá og áttu mörg börn, fýstust að fara til Desjarmýrarkirkju með þau. Vinnukona var hjá þeim ung og fríð sýnum. Eigi er getið um nafn hennar. Hjónin báðu hana vera heima að gæta búsins meðan þau væru við kirkjuna en þangað er lítill spölur. Átti hún einnig að líta til fjárins þar í kring. Nú fara þau öll til kirkjunnar.
    En stúlkan starfar að búverkum í eldhúsi nokkra stund. Verður henni þá gengið út; sér hún þá að komin er kafaldshríð, mikill vindofsi og snjóburður; hún bregður við hið snarasta og vindur sér útí mokkinn að bjarga fénu. En eigi hefur hún lengi gengið áður hún villtist og lendir loks að stórum steini. Er hún þá magnþrota og leggst þar fyrir. Hyggur hún sér þá dauðann vísan. En þá vill svo til að allt í einu kemur þar fjárhópur nokkur; fer mórauð ær fyrir og etur horngarðinum í veðrið. Á eftir hópnum kemur ungur maður fríður og drengilegur. Hvorki þekkir hún manninn eða féð. Þegar kindurnar runnu framhjá snýr maður þessi sér að stúlkunni og heilsar henni vingjarnlega. Hún tekur því og segir: "Hver ertu og hvar áttu heima?" Sigurður heiti ég og á ég heima hérna í Álfaborginni og skaltu velkomin að fylgja mér þangað því eigi er þér lífvænlegt hér." Hún játti því og spyr hvort margt fólk búi í borginni. Hann kveður það vera margt og gott í hinum nyrðra hluta en all-blandið og margskonar syðra megin. "Og skaltu eigi láta á þig fá þótt móðir mín verði svipyggld við þig." Hún heitir því. Koma þau nú að syðri hluta borgarinnar. Rekur Sigurður féð inn í aðrar dyr. Svo tekur hann í hönd stúlkunnar og leiðir hana inn um hinar. Koma þau í herbergi eitt. Er þar fyrir kerling móðir Sigurðar. Þau heilsa henni. Hún tekur eigi undir við stúlkuna en segir við son sinn þurrlega: "Hvar fannstu gersemi þessa?" "Hérna hjá Kjóahraunsvaðinu,! Segir hann. "Hún hefði látist þar hefði ég eigi fundið hana." Sigurður sest á rúm sitt og bendir stúlkunni að gera það líka. Kerling fer nú ofan og sækir þeim mat. Stúlkan signir þá mat sinn. "Hvað ertu að krafla og káfa, ólukku kindin?" segir kerling, tekur vönd og ber allt húsið innan með andfælum miklum.
    Stúlkan svaf hjá Sigurði um nóttina. Um morguninn segir hann: "Nú er hríðrof og muntu heim fara. En fundið hefur bóndi fé sitt." Hún kvaðst heim fara "en vandlaunað er þér. Skaltú þiggja gimbur mórauða er ég á og eru það lítil laun". "Svo að einu þigg ég hana að þú fylgir sjálf með og farir til mín í vor því ég ann þér." "Svo skal vera," segir hún og fer heim.
     Segir hún sögu sína en eigi trúlofun. Síðla um veturinn hvarf Mosa hennar og vildi hún eigi láta leita hennar. En um vorið hvarf stúlkan sjálf og sást eigi síðan. En svo segir kona ein að Bakka löngu síðar að hún væri gift kona í Álfaborginni. Kvaðst hún hafa setið fjórum sinnum yfir henni í barnsnauð.

"E.s. Guðnýjar Tómasdóttur í Fjarðarseli í Seyðisfirði 1904." Sjá Þjóðsögur Jóns Árnasonar. I, 26.

Til baka

7.  Álfkonan í Fagrahól

    Mælir heitir í suður og upp frá bænum Hofströnd í Borgarfirði austur og í vestur frá Svartafjalli; (Svartfelli) hann er hár og mikill melhnjúkur og einkennilegur mjög. Mælir er einn af hinum mörgu og einkennilegu huldufólkshælum sem þjóðtrúin þekkir í Borgarfirði sem eru mörg og þar á meðal svo nefndur Fagrihóll suður og upp frá Mæli. Þar er mjög einkennilegur grashóll, oftast grænn og fagur til að sjá.
    Utanvert á honum er svo til að sjá álengdar frá sem hann sé með einlægum beðum og götum líkt og jarðeplagarður. Í Fagrahól hefir lengi huldufólk búið. Um íbúa Mælis hefi ég eigi heyrt sögur en aftur á móti um íbúa Fagrahóls er hér ein sögn er nú skal vera sögð.
    Einu sinni bjó ekkja, Þórunn Ólafsdóttir, að Þrándarstöðum. Hún átti meðal fl. Ólaf fyrir son, síðar kallaðan hinn ríka, þá ungan mjög.  Ekki var þar annað fólk. Ekkja þessi hafði það mest til atvinnu sér að hún reri á sæ frá Hofströnd og gekk heiman að morgni og heim að kveldi.  Var þá drengur einn í bænum. Einn dag kom til hans strákhnokki sem hann þekkti eigi og vissi engin deili á.  Þó þekkti hann alla drengi á næstu bæjum. Strákur þessi bað hann að gefa sér matinn sem móðir hans hafði skammtað honum til dagsins og segist þá skuli vera hjá honum um daginn honum til skemmtunar.  Drengur fær honum þá allan matinn sinn.  Þegar strákur er búinn með matinn hverfur hann snögglega og sá drengur hann aldrei síðan.
    Þegar ekkjan kom heim um kveldið sagði strákur henni frá því hversu fór með matinn og lýsti ókunna piltinum fyrir henni.  Ekkjan þóttist þá sjá að þetta hlaut að hafa verið huldustrákur og varð mjög óttaslegin um son sinn.  En um nóttina dreymir hana það að til hennar kemur góðleg kona og segir við hana:  “Þú ert hugsjúk út af því að þurfa að skilja drenginn þinn einan eftir heima þegar þú ferð á sjó sem vonlegt er.  Það skaltu vita að ég bý í Fagrahól norðanverðum ásamt mörgu öðru góðu fólki. En að sunnanverðu býr blandið fólk og þaðan var strákurinn. Hér eftir skaltu fara óhrædd að heiman því ég skal sjá um drenginn þinn.” Síðan hvarf konan en ekkjan sótti sjóinn sem áður og varð drengur þar aldrei framar neins var því álfkonan úr Fagrahól gætti að drengnum hennar.
    Annar hnjúkur heitir og Mælir neðan við fremra Dyrfjallið og Dimmadalinn. Á Dimmadal lá álfatrú mikil, samanber vísu Páls í Gilsárvallahjáleigu:

    Í Dimmadal sá ég dverga nóga.
    Þeir dreyptu á mig úr hornum sín.
    Gandreið þeirra mér gerði óa,
    gaurana spurði um lömbin mín.
    Þursarnir gáfu þetta svar:
    Þau hefðu ekki komið þar.

        “Eftir sögn Valgerðar Egilsdóttur að Hofströnd 1912. Vísan er úr Lambaleitarbrag Páls.”

Til baka

8.  Sagan af Gellivör „mömmu“

    Það er gömul sögn að í pápísku tímunum og áður íheiðninni hafi verið tröllagangur mikill á milli Borgarfjarðar eystra og Kjólsvíkur.  Gengur þar nestangi´austur í hafið norðan Kjólsvíkur og hamraflug mikið milli víkurinnar og nessins og fjallbunga upp af.  Í sævarflugi þessu er mælt að tröllkona ein hefðist við.  Sunnan Kjólsvíkurinnar í framanverðu fluginu er annað flugabjarg og fjall er Grænmór nefnist.  Þá gengur þar inn Breiðavík.  Sunnanvert við hana er hellir einn sem nú er mestmegnis í sæ.  Þar átti önnur tröllkona að búa;  var hún nefnd Gríður en hellirinn Gríðarhellir og þar við kennt Gríðarnes eftir henni.  Óljósar sagnir eru um hana og eigi er þess getið að hún væri sérlega mikill meinvættur.  Aftur á móti er svo sagt að sú fyrir norðan Kjólsvík hafi gert af sér hinn mesta usla í grenndinni.  Var hún kölluð Gletta og hafa sumir sagt að þær Gríður og Gletta væru systur.  Gletta seiddi til sín skip þau er fóru þar með landi fram og eitt sinn bát einn, lagði hann saman sem pappírsblað og hagnýtti sér menn og aðra áhöfn.  Rýmdi hún að lokum Glettinganesbóndanum er lengi sá við henni og svo öllum búendum brott úr víkinni og þar nærri og lögðust þau um 100 - 200 ár í eyði.  Var nesið síðan kallað Glettinganes og flugabjargið Glettingur.  Er hvort tveggja dregið af Glettu og yfirgangi hennar.
    Nú segja sumir að helgur maður hafi verið fenginn til að vígja fjallið og nesið og hafi þá óvættur þessi flúið þaðan.  En aðrir segja að hún hafi flutt sig þegar björgin gekk til þurrðar.  En það ber mönnum saman um að Gletta flytti þaðan og lægi þó víkin og nesið í eyði fyrst eftir það.  Hellir hefir sést til skamms sunnanvert í fluginu er flagðkona þessi átti að halda til í.  Glettingur mun vera annar austasti tangi landsins.  Röst liggur fram af honum kölluð Glettinganesröst eða Glettingsröst.  Milli Glettings og Gerpis, austasta tanga landsins, er flói allbreiður sem kunnugt er, nefndur Loðmundarflói.  (Lr:  Seyðisfjarðarflói). 
    Nú er þess að geta að þegar reimleikar hurfu úr Víkum sem nú var sagt þá urðu menn þess vísir að flegða ein mikil var komin í Staðarfjallið suður og upp frá Desjarmýri í Borgarfirði.  Þóttust menn vita að þar var Gletta komin og þótti hún illur vágestur þar.   (Um nafn skessunnar í Staðarfjalli ber heimildum Sigfúsar ekki saman.  Kalla sumir hana Glettu, aðrir Gellivör, sbr. framhald sögunnar.)   Liðu nú þó tímar svo að hún áreitti menn eigi og var spök í helli sínum.
    
    Staðarfjall er beint í hádegisstað frá Desjarmýri og er staðurinn sunnan Fjarðarárinnar.  Hvoll heitir einn af bæjum norðan árinnar; tekur hann nafn af stórum hól sem er fast við bæinn.  (Hvolshóll).
    Þegar þetta gerðist bjuggu vel virt hjón að Hvoli; þau voru auðug að kvikfénaði og höfðu margt hjóna og kemur einn húskarl þeirra við söguna.  Svo bar til að Hvoli eina jólanótt að bóndi gekk út en kom eigi inn aftur og þótt hans væri vandlega leitað fannst hann eigi.  húskarl sá er getið var varð nú fyrir búinu og réðst þar næsta krossmessuár og bar nú eigi til titla né tíðinda.  En á næstu jólanótt fór sem fyrr að hann hvarf og varð eigi fundinn hversu vel og vandlega sem leitað var.  Hugðu menn ýmislegt um hvað valda myndi mannahvörfum að Hvoli.  Ekkjan flutti þá burt frá Hvoli að afliðnum jólum með hjón sín öll en lét þó hirða þar gripi sína á hverjum degi.   Um vorið áræddi hún þó að flytja sig og sitt heim aftur með hjúum sínum og bjó hún þar um sumarið en að veturnóttum ætlaði hún að flytja að Gilsárvöllum en láta húskarla sína hirða gripi og gefa heyin að Hvoli um veturinn.  Fjórar kýr átti hún og var ein þeirra borin fyrir veturnætur og tveim nóttum áður en hún ætlaði heim.  En þá dreymdi hana draum.  Henni þótti koma til sín kona sem hún kannaðist ekki við.  sú var klædd fornum íslenskum kvenbúnaði, þó fátæklegum.  henni þótti þessi kona heilsa sér vingjarnlega og taka þannig til máls:  „Nú er kýrin þín borin, ein af fjórum, en ég á ekki von á að fá mjólk fyrr en um jólaleytið og hefi þó þrjú ungbörn og því ætla ég að biðja þig þess að gefa mér mjólk á málum í könnuna sem mun standa á hillunni hjá búrdyrunum þínum þegar þú skammtar á málum.  Ég veit að þú ætlar að tveggja nátta fresti að flytja að Gilsárvelli því þú þorir ekki hér að vera í vetur og er þér á því vorkunn þar þú veist ekki hvað veldur því mannahvarfi sem hér hefir orðið hina fyrri vetur.  En það kann ég þér þar af að segja að skessa sú sem býr í Staðarfjallinu fæddi barn fyrir tveim árum síðan sem er svo einþykkt og sérlundað að hún verður að útvega því nýtt og ferskt mannakjöt á hverjum jólum.  Þess vegna hefir hún nú farið hingað og numið burt bónda þinn og húskarl og hið sama mun hún gera við þig í vetur.  En ef þú ætlar að verða vel við bón minni og vera hér kyrr þá mun ég leggja þér heilræði og hjálpa til að flæma þennan óvætt  héðan úr sveit.“
    Þegar draumkonan hafði þannig mælt hvarf hún á burt en konan á Hvoli vaknaði og mundi drauminn.  var þá og dagur runninn.  Fór hún á fætur og fann könnuna þar sem henni var til hennar vísað.  Það var trékanna og fyllti hún hana af nýmjólk og setti hana aftur á sama stað en að vörmu spori var hún horfin.  En um kveldið stóð hún aftur á sama stað.  Þessum vana hélt ekkjan fram að jólum en á Þorláksmessu dreymdi hana enn draum.  Henni þótti koma til sín kona sú hin sama er fyrri kom á veturnóttum og heilsa sér kunnuglega og segja:  „Óforvitin þykir mér þú vera að vilja ekki vita hver sú kona er eða hvar hún býr sem þegið hefir mjólk þína í vetur en þó skaltu vita að ég er huldukona og á byggð í hólnum sem er hérna fyrir utan bæinn þinn.  Þú hefir nú gert vel í vetur en ég þarf þess ekki lengur því nú bar kýrin mín í gærdag og þarf ég því ekki þinnar mjólkur framar.  Nú skaltu eignast það lítilræði sem ég hefi lagt á hilluna þar sem trékannan mín stóð og þar með verð ég að hjálpa þér frá þeim voða sem fyrir þér liggur á jólanóttina.  Þegar liðið er miðnætti mun þig fýsa mjög að fara út úr bænum.  Þú skalt og heldur ekki sporna við því heldur ganga út; mun þá standa á hlaði stórvaxin kona.  sú mun þrífa þig og bera þig í fangi sér ofan túnið og ösla með þig suður yfir Fjarðarána og stefna suður nesið að Staðarfjallinu. 
    Þegar hún er komin með þig skammt á leið frá Fjarðaránni skaltu segja:  „Hvað heyrist mér?“  Þá mun hún segja:  „Hvað ætli þér hafi heyrst?“  Þá skaltu segja:  „Mér heyrðist sagt: „Gellivör mamma, Gellivör mamma“.“  Það mun henni þykja kynlegt því hún veit að enginn mennskur maður þekkir hennar rétta nafn og mun hún þá segja: „Æ, það mun vera barnskrakkinn minn,“ og mun hún þá kasta þér niður og steðja í Staðarfjallið en ég mun kveðja krakkann meðan hún er hjá þér en verð þó að fara frá þegar hún kemur.  Þegar hún hefir yfirgefið þig skaltu hlaupa sem mest þú mátt beina leið út á eyrarnar fram og suður af Votanesinu.  Þegar hún kemur mun hún þrífa þig og segja:  „Gastu ekki verið kyrr, ólukku kindin,“ og síðan mun hún steðja með þig suður yfir nesið upp á Krókana fram af Tíðarmelnum.  Þá skaltu segja eins og í fyrra skiptið:  „Æ, hvað heyrðist mér?“  Og hún:  „Hvað ætli þér hafi heyrst?“  Þá skaltu segja sem fyrr:  „Mér heyrðist sagt:  „Gellivör manna, Gellivör mamma“.“  „Það mun þá vera barnskrakkinn minn,“ mun hún segja aftur og slengja þér þar niður og renna til fjallsins en þá skaltu hraða þér sem mest að ná kirkjunni og komast inní hana áður en skessan kemur aftur því þá mun henni vera heift í hug vegna þess að ég verð þá búin að fyrirfara barninu og mun hún ekki ætla sér að láta þig undan draga.  En ef þig þrýtur mun ég duga þér.“
    Þegar konan vaknaði af þessum draumi var ljóst af degi.  Fór hún þá fram í bæ og fann á hillunni saman vafinn stranga og þar í forkunnarvel vandaðan kvenbúnað; tók hún hann og lét í fatakistu sína.  Leið nú Þorláksdagur og aðfangadagur og bar ekki til tíðinda.  Um miðnætti jólanóttina lögðust menn til svefns að Hvoli en konan vakti ein því hún gat eigi sofið.  fýsti hana þá út að ganga og réð hún sér ekki og gekk út og í því vetfangi er hún kom út úr bæjardyrunum var hún hrifin hátt á loft af stórkostlegri skessu sem óð með hana í fangi sér allt suður yfir Fjarðará.
    Fóru þeirra skipti eins og álfkonan hafði getið til allt þar til tröllkonan hafði fleygt henni í seinna sinn og konan ætlaði að forða sér í kirkjuna; þá fannst henni eins og tekið væri um handlegg sér svo að henni varð léttara að ganga.  En rétt á eftir heyrði hún grjótskruðninga í Staðarfjallsurðunum.
    Tunglskin var glatt og sá hún að tröllkonan fór út yfir engjarnar og stefndi að sér.  Varð hún þá svo óttaslegin að hún mundi hafa hnigið þar niður ef eigi hefði verið gripið undir hina hönd hennar og eins og liðið með hana í loftinu þar til henni var snarað inn fyrir kirkjudyrnar og læst hurðinni á eftir.  Voru þá allir menn komnir í kirkju og djákni að samhringja en þá heyrðist þungur dynkur á kirkjugarðinum.  Litu menn þá út um glugga nokkurn og sáu þar standa afar stóra tröllkonu sem sagði:  „Skítur minn, skítur minn,“ þegar hún heyrði klukknahringinguna.  Brá hún þá jafnskjótt við og spyrnti stóru stykki úr hleðslunni og mælti um leið og hún stökk burtu:  „Stattu aldrei, argur,“ og hvarf.
    Konan var í kirkju meðan sunginn var óttusöngur og hámessa og eftir það fór hún heim.  Og var hún eigi áreitt af óvætti þessari síðan og er hennar eigi getið framar í þessari sögu.  Varð og eigi skessunnar framar vart þar í Staðarfjallinu.  Hugðu menn að hún hefði flutt burtu eftir þessar ófarir þótt Árni skáld Gíslason í Höfn vilji helst gefa í skyn að hún hafi verið þar fram á sína daga sem hann segir í Borgfirðingabrag.
        Í heiði vestur hellir stendur,
        Hamra-Settu viður kenndur;
        allur grjóti utan rendur;
        annan Gellivör byggir;
                fagur Borgarfjörður er;
        í Staðarfjalli hennar hendur
        hafa margt að vinna;
                sá er prýði sveita landsins hinna.
    Þeir eru þó fleiri sem segja að Gellivör kæmi enn fram annarsstaðar og hafði þá með sér systur sína.

Til baka

9.  Snotra álfkona

Maður er nefndur Jón og bjó á Nesi við Borgarfjörð. Kona hans hét Snotra og vissi enginn ætt hennar. Hún var fríð og vitur kona, stillt og fámálug. Þau áttu eina dóttur. Það eitt var kynlegt um háttu Snotru að hún hvarf hvert aðfangadagskvöld og kom aftur á jólakvöld.
Mönnum þótti þetta undarlegt.  Þó fór enginn að hnýsast um hagi hennar fyrr en eitt sinn að sauðamaður bónda sat um hana einn aðfangadag. Þegar húmaði leggst Snotra fyrir, en fer skömmu seinna á fætur hljóðlega, gengur út og niður til sjávar. Sauðamaður fer í hömót á eftir henni. Hann sér hún tekur upp tvær silkislæður í fjörunni, kastar annarri niður, en breiðir hina yfir höfuð sér og steypir sér í sjóinn.
Hann gjörir slíkt hið sama, tekur silkislæðuna sem eftir lá og steypir sér á eftir. Þau líða lengi niður þangað til þau komu á grænar grundir. Skammt þaðan sér sauðamaður borg skrautlega. Þangað gengur Snotra; er þaðan að heyra gleði mikla og glaum. Snotra gengur í höll og er þar alsett mönnum á báða bekki og vistir miklar á borðum.
Maður sat í hásæti tígulega búinn og var dapur; til hægri handar var auður stóll. Allir fögnuðu Snotru og þó mest hásætismaður. Hann faðmar hana og setur í auða stólinn. Sauðamaður stóð í horni í skugga. Nú tekur öldin til snæðings og eru slátur svo feit á borðum að aldrei hafði sauðamaður slík séð. Hann læddist að og náði einu rifi og geymdi; hann náði og öðrum mat til snæðings. Eftir að menn höfðu matast var vín drukkið og dansað af mikilli gleði.
Daginn eftir gekk allt fólk í kirkju. Ekki skildi sauðamaður þar eitt orð, en fagur þótti honum söngurinn. Þenna dag var og gleði mikil, en undir kvöldið urðu allir hljóðir því þá bjóst Snotra burtu. Þau hásætismaður kvöddust og hörmuðu mjög.
Nú fóru þau Snotra og sauðamaður sömu leið og fyrr gegnum sjóinn, líklega upp á móti, og í fjöruna fyrir neðan Nes. Þar gætir hún að smalamanni og spyr hvað hann sé að fara. Hann kveðst hafa farið á eftir henni alla leið. Hún neitar því. En þá sýnir hann henni sauðarrifið til jarteina svo hún skilur að hann segir satt.
"Hafðu mikla þökk fyrir, maður; þú hefir leyst mig úr ánauð. Það var lagt á mig að ég skyldi fara í mannheima og vera þar alla ævi nema hverja jólanótt skyldi ég mega vera í álfheimum. Maðurinn í hásætinu er konungur og maðurinn minn. Það var lagt til bóta að ef mennskur maður þyrði að fara á eftir mér til álfheima og sjá þar bústaði mína skyldi þessi álög ganga af mér. Og hefir þú nú hjálpað mér svo ég má fara heim til konungs míns, en þú munt verða hinn mesti gæfumaður. Jón bóndi minn hinn mennski mun hér eftir verða skammlífur því hann mun harma mig. Þá bið ég þig taka dóttur okkar og vera henni í föðurstað."
Sauðamaður lofar þessu og nú skilja þau; steypir Snotra sér aftur í sjóinn. Sauðamaður gengur heim og segir engum að sinni um ferðir sínar. Svo fór sem Snotra gat til, að Jón bóndi varð skammlífur. Þá tók sauðamaður dóttur hans og bjó síðan á Nesi til elli og var hinn mesti auðnumaður. Síðan er bærinn kenndur við Snotru og kallaður Snotrunes.

        (Þjóðsagnasafn Jóns Árnasonar)

Til baka

10.  Álfafólkið í Loðmundarfirði

Rík hjón voru eitt sinn á bæ í Loðmundarfirði; þau héldu tvo vinnumenn og tvær vinnukonur. Það var siður í þá daga að messað var á jólanótt og vildu þá sem flestir fara til kirkju og var oft ekki nema einn heima á bæ, og vildi það þá oft til að hann var horfinn er heim var komið.
Nú bar svo til að á þessum bæ fer allt fólk til messu á jólanótt eina nema önnur vinnukonan var ein eftir heima. Þegar fólkið var á burt komið fer hún að lesa í bók við kertaljós.
Þegar hún er búin að lesa lítinn tíma sér hún hvar koma þrjú börn inn á baðstofugólfið og fara að leika sér. Hún lætur svo sem hún sjái þau ekki; svo færa þau sig upp á pallinn til hennar og leika sér þar hið glaðasta. Þau færðu sig alltaf nær henni og tóku smám saman höndunum í kjöltu stúlkunnar og potuðu fingrunum í ljósið eins og þau hefðu gaman af kertinu. Hún klappaði á hendurnar á þeim og var ógnar góð við þau; síðan tók hún kertið sem ljósið logaði á og skar það sundur í fjóra parta og gaf þeim sinn partinn hverju, en hélt einum sjálf. Hlupu þau þá í burtu hlæjandi.
Litlu síðar kom til hennar maður og settist á rúmið hjá henni, lét vel að henni og vildi kyssa henni og klappa og fá hana til fylgilags, en hún vildi hann ekki og var hin versta við hann svo hann fór í burtu svo búinn.
Strax þar eftir kom þar inn í baðstofuna bláklædd kona með kistil undir hendinni. Hún var mjög brosleit og hýr við kvenmanninn og heilsar henni og þakkar henni fyrir börnin sín og það sem hún hefði ekki gjört bón mannsins síns. Lauk hún nú opnum kistlinum, tók þar upp úr blá föt mikið falleg og vel til búin og gaf stúlkunni og sagði það vera borgun fyrir það sem hún hefði glatt börnin sín og bað hana láta það engan vita hvernig hún hefði eignast þau fyrr en aftur önnur jól og bað fyrir henni að hún yrði mikið gæfusöm, og gekk í burt.
Um morguninn kom fólkið heim og var hún þá spurð að hvert ekkert hefði borið til tíðinda um nóttina, en hún kvað það ekkert hafa verið. Sumarið eftir bar svo við einn góðan veðurdag fór vinnukonan að breiða út föt sín; þá var konan stödd úti og sá þessi nýju föt sem álfkonan gaf henni. Henni þótti falleg fötin og skoðaði þau vandlega og spurði vinnukonuna að hvar hún hefði fengið þau, en hún vildi ekkert segja henni um það.
Konunni þótti fyrir við vinnukonuna og kveðst vel vita hvernig hún hafi fengið þau og muni það hafa verið þá er hún hafi verið heima á jólanóttina, "og skaltu ei vera heima aðra jólanótt". Vinnukonan sagði svo mætti vera og lét sér það vel líka.
Nú líður af sumarið og allt til jóla. Kemur þá þar að er fólk er að fara til messu á jólanóttina. Býðst þá konan að vera ein heima. Bóndi vill það ekki, en svo hlaut að vera sem konan vildi. Fóru nú allir til messu, en konan var eftir ein heima. Gjörir hún nú sem vinnukonan að hún fer að lesa í bók við kertaljós þegar fólkið er komið í burtu.
Að litlum tíma liðnum koma þrjú börn inn á gólfið og leika sér sem fyrr. Konunni var ei um börnin og lítur til þeirra heldur reiðulega. Þau færðu sig upp á pallinn til hennar og léku nú hvað lystugast, tóku höndum í kjöltu hennar, potuðu í kertið; varð hún þá ill í skapi, tók sér vönd og flengdi á hendur þeirra; þau hlupu burt með miklum gráti.
Þar á eftir kom kallmaður í baðstofuna og settist hjá henni, lét blítt að henni og vildi fá það hjá henni; hún lét allt eftir honum og var honum það besta hún kunni. Fór hann svo í burtu ánægður frá henni.
Litlu síðar kom kona mjög reiðileg, gekk til konunnar og tók í hægri hönd henni og mælti: "Þetta mun vera höndin sem þú flengdir börnin mín með og klappaðir manninum og mæli ég um og legg á þig að þú fáir í hana ólíðandi kvalir og liggir með hljóðum þegar bóndi þinn kemur heim og enginn geti læknað hana og þú getir ekkert með henni gjört og loks visni hún og verði þér að bana."
Nú gekk huldukonan burt, en hin leggst upp í rúm sitt með veini og hljóðum.
Þegar fólkið kemur heim var ekki góð aðkoma fyrir bónda því þá mátti konan valla orð mæla fyrir kvölum. Spyr nú bóndi hana hvernig hún hafi fengið þetta og segir hún honum það allt.
Þegar vinnukonan heyrði sögu hennar sagði hún við konuna: "Hefðir þú farið sem ég fór þá hefði farið betur og þú fengið fötin eins og ég," - og sagði henni nú hvernig hún hefði að farið.
Iðraðist nú konan eftir að hún hefði ei breytt eins og vinnukonan, en það sat við það sem komið var og beið konan bana af handarmeini þessu.

        (Þjóðsagnasafn Jóns Árnasonar)

Til baka

11.  „Kátt er hér“  -  Móðir mín í kví, kví.

    Einu sinni var stúlka á Bárðarstöðum eða Úlfsstöðum í Loðmundarfirði í Norður-Múlasýslu sem Þórný hét.  Hún var ung og glensmikil, kát og léttúðug og lauslát mjög.  Sótti hún mjög eftir gleðisamkomum, einkum dansleikjum þeim er hétu vikivakar.  Var hún og danskona mikil og hafði svo fagra rödd að til var tekið.  Fyrir lauslæti sitt varð hún ólétt og leyndi því allt hvað hún gat því hún hugði á það eina að fyrirfara barninu.  Ól hún það svo án barnsfarssóttar og fól það í kvíavegg því hún var þar þá stödd.  Vissi enginn það með vissu fyrst um sinn.  Nú kom að því að þar átti að halda vikivaka.  En er hún var að mjalta ær með annarri konu fáraðist hún mikið um það að hún ætti engin föt sér samboðin til að vera í í leiknum.  Þá heyrist kveðið á veggnum:

    Móðir mín í kví, kví,
    kvíddu ekki því, því,
    ég skal ljá þér duluna mína
    að dansa í  - að dansa í

    Þórnýju brá nokkuð svo við þetta.  En ekki lét hún það á sér festa og tók þátt í dansleiknum með gleðskap og kvað hátt.  Þá gerði kuldanepju og hríð úti.  En er hæst lét inni heyrist kveðið á glugga danssalarins með barslegri röddu:

    Kátt er hér en kalt er úti veður,
    þó er ég sonur¹ Þórnýjar
    þeirrar sem mest kveður.

    Við þetta brá mönnum illa.  Er það sögn sumra manna að Þórnýju brygði svo við þetta síðara ávarp að hún varð aldrei jafngóð því hún vissi að þetta var barnið sem hún hafði borið út.  Hafði það nú tvívegis auglýst sekt hennar og glæpaverk er nú komst upp og kallaði hann hefnd yfir hana seka.  hún varð og ólánssöm fyrir glæpsku sína.  En útburðar þessa verður enn vart þar á milli bæjanna og hefir löngum þótt heyrast til hans á undan stórviðrum og áfellum.

    „Partur af þessari sögu er í Þjóðsögum og ævintýrum ( I,217-218 og III, 290 ) og það er fyrri vísan en sú síðari hefir gengið hér eystra í munnmælum með.  En ekki segja nema sumir menn að báðar vísurnar hafi verið kveðnar við sömu stúlkuna.  En ég tók það sem fyllst var.  Sm. Guðrún húsfreyja að Úlfsstöðum í Loðmundarfirði og fleiri menn um 1900.  SS
    ¹)  dóttir

12.  Herjólfur og Gunnhildur

Svo er mælt að fyrrum hafi tvö systkin verið; hét pilturinn Herjólfur og er Herjólfsvík við hann kennd, en stúlkan hét Gunnhildur og er Gunnhildardalur við hana kenndur. Þau áttu kafla úr Húsavíkurlandi, það er að segja allan Gunnhildardal ofan í á og alla Herjólfsvík.
Eitt sinn töluðu þau það með sér að þau skyldu fara að búa og kom þeim ásamt um að skipta milli sín því er þau áttu saman; hlaut hann þá Herjólfsvíkina, en hún dalinn.

Fjölgaði fé þeirra óðum og gekk fé hennar á land hans; mislíkaði honum það mjög og beiddi systur sína að gæta fjár síns betur og kvaðst hann ekki vilja mæta ágangi af fé hennar. En Gunnhildur svaraði illu um og sagði að hann skyldi gæta síns eigin fjár betur svo það gjörði sér ekki ágang.

Heittist hann þá við systur sína, en hún kvaðst ekki mundi hræðast stóryrði hans; en hana grunaði hvað hann ætlaði sér og flutti því þegar allt úr bæ sínum um kvöldið ofan undir hól einn sem er niður með Gunnhildará og er hann nú kallaður Hlífarhóll.

Um nóttina hleypti Herjólfur skriðu ofan úr fjallinu og á bæ hennar og sést enn hlaupið fyrir neðan Gunnhildará. En hún lét sér ekki bilt við verða, heldur hleypti á hann skriðu úr fjallinu sem er fyrir ofan Herjólfsvík og liggur hann þar undir með allt sitt. En hún flutti ofan á Gunnhildarsel og bjó þar til elli.